MUSEUM BENJAPON: พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

MUSEUM BENJAPON: พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี: "พระราชโทรเลข และพระราชหัตถเลขา รัชชกาลที่ ๕ ที่โปรดเกล้า ฯ ถึงพระราชชายา ฯ เมื่อเสด็จเชียงใหม่ พ.ศ.๒๔๕๑ (ร.ศ.๑๒๗-๑๒๘) ทำให้ได้ทราบถึงความรัก..."

พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

พระราชโทรเลข และพระราชหัตถเลขา รัชชกาลที่ ๕ ที่โปรดเกล้า ฯ ถึงพระราชชายา ฯ เมื่อเสด็จเชียงใหม่ พ.ศ.๒๔๕๑ (ร.ศ.๑๒๗-๑๒๘) ทำให้ได้ทราบถึงความรักความผูกพันธ์ในพระพุทธเจ้าหลวงและพระราชชายา เจ้าดารารัศมี เป็นอย่างมาก และในพระราชหัตถเลขา ฉบับก่อนทรงมีพระราชหัตถเลขาถึงเรื่องเรือน ที่สร้าง ขึ้นใหม่พระราชทานพระราชชายา ฯ นั้นอยู่ในพระราชวังดุสิต ซึ่งเรียกว่าตำหนักฝรั่งกังไส เป็นอาคารก่ออิฐถือปูนหลังคาปั้นหยา สร้างขึ้นในปีพุทธศักราช ๒๔๕๑ ระหว่างที่ พระราชชายา ฯ เสด็จนครเชียงใหม่ครั้งแรก และแล้วเสร็จในปีถัดมา ซึ่งอยู่ทางด้านทิศเหนือของพระที่นั่งวิมานเมฆ ซึ่งเป็นบริเวณที่มีสวนอยู่โดยรอบ ตามที่พระราชชายา ฯ ทรงโปรด การที่ทรงสร้างตำหนักใหม่ขึ้นในพระราชวังดุสิต ก็เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเสด็จมาประทับที่พระที่นั่งวิมานเมฆ และพระที่นังอัมพรสถาน  นอกพระบรมมหาราชวัง ซึ่งในปีเดียวกันนี้เองในเดือนพฤศจิกายน ทรงวางพระศิลาฤกษ์ พระที่นั่งอนันตสมาคม เป็นที่ออกมหาสมาคม ตั้งอยู่ด้านทิศตะวันออกของพระที่นั่งอัมพรสถาน ครับผมเล่าไปเสียยืดยาวเข้าเรื่องเสียทีครับ ต่อไปนี้เป็นพระราชหัตถเลขาอีกฉบับหนึ่ง ซึ่งจะอยู่หน้าที่ ๒๙ ถึง ๓๑ ของหนังสือพระประวัติ พระราชชายา ฯ ดังนี้ครับ
หน้าที่ ๒๙ ถึงหน้าที่ ๓๑
                               (สำเนาพระราชหัตถเลขา)
                                วันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก ๑๒๗
ดารา
   ได้รับหนังสือลงวันที่ ๑๓ ฉะบับหนึ่ง วันนี้กรมดำรง ฯ นำมาส่ง
อีกฉะบับหนึ่ง กับแกงปลาเทโพด้วย ได้ทราบตามหนังสือและทราบ
จากกรมดำรง ฯ ตลอด มีความสงสารเจ้าเป็นอันมาก ตั้งแต่ไป
แล้วยังไม่เคยลืมนึกถึงสักเวลาหนึ่งเลย
   เรือปิกนิคมันเห็นจะโตและอาละวาดจึงไม่ใคร่ขึ้นไปถึง เรือ
สุวรรณวิจิกเคยไปกำแพงเพ็ชร์คราวหนึ่งแล้ว ร้อนเต็มทีไม่สบาย
กลางวันเก๋งเหมือนอั้งโล่ด้านหนึ่ง จนต้องลงเรือเล็กไปเสียจนเย็นจึง
ขึ้นนอนเรือลำนั้นได้ กรมดำรง ฯ ว่าเจ้าอินท ฯ จะเปลี่ยนเรือของ
แกให้ แกจะไปเรือปิกนิคเห็นจะดี
   ทราบว่าปากน้ำโพโทรมลงกว่าเมื่อไปเห็นปีกลายนี้ ได้ทักแล้ว
ว่าจะโทรม แต่ยังมีคนแก้อยู่ บัดนี้ กรมดำรง ฯ รับว่าถูกเสียแล้ว
เพราะรถไฟมันฆ่าเสียเท่านั้น
    เรื่องเรือนที่บอกไม่ได้ ไปดูเอง หลับตาเชื่อแผนที่พระยาวร-
พงศ์ แกผิดทั้งนั้น รุ่งขึ้นไปดูเองจึงต้องแก้ไขใหม่ เรือนที่จะรวม
นั้น คือ สวนนางวาดข้างหนึ่ง จะไปทำครัวและอะไร ๆ ให้ ที่เก๋ง
พร้อม พิสมัยสวนหนึ่งจะย้ายไปอยู่เรือนนางเหม ฤานางจัน
เพราะสองคนนั้นจะได้เรือนใหม่ที่ตำหนักกรมหลวงวรเสรษฐ์ ฯ และ
เรือนอรทัย เรือนนั้นกำลังลงมือเขียนอย่างคะเนจะเป็น ๙ ห้อง แต่
จะมีมุขฤาเฉลียงโถงอะไรให้สบายกว่าเก่า เขารับว่าจะทำให้ทัน แต่
อย่างไรจวนกลับก็คงต้องเร่ง ได้เห็นต้นลำดวนของรักแล้วงามดี
ไม่ต้องทำอะไรเลย เพราะไม่ถูกเรือน ดินต่ำมากจริง ๆ จะต้องถม
นึกเห็นว่าถ้าเขียนหนังสือถึงพระยาสุรสีห์ ฯ ฉะบับหนึ่งจะดี จึงได้
เขียนส่งมาในซองนี้ ต่อพบพระยาสุรสีห์ ฯ จึงส่ง
       กับเห็นว่าตำราเจ้านายไปเมืองอื่นเขาเคยขอตราให้คนที่ได้รับ
อุปการ แต่ในเมืองเราเองไม่เคยมี แต่ครั้งนี้เจ้าเป็นเมียผิดกับคนอื่น
จะถึงให้บัตร์ตรามันเกินไป จึงจัดของเป็นส่วนพระราชทาน
มอบขึ้นมา ไม่ใช่จะให้แจกใคร ๆ ที่มารับรองทั่วไป จะเป็นการ
ฟั่นเฝือไปไม่เก่ง ไว้ให้ใครที่ทำความดีไว้เป็นพิเศษกว่าปกติ
เลือกของให้ตามควรแก่ฐานานุรูป โดยอ้างว่าเป็นของพระราชทาน
ขึ้นมาสำหรับให้แก่ผู้ที่ได้อุปาร ขอให้เขาถือว่าเป็นของพระราชทาน
เพราะมีอักษรพระนามเป็นสำคัญ ถ้าแล้วจึงถวายบัญชีผู้อุปการที่ได้รับ
ของไปนั้น ชาวเหนือที่ควรจะให้ก็ให้ได้ ไม่ใช่ตั้งใจสำหรับให้แก่ชาว
ใต้ จะได้เป็นเกียรติยศแก่เจ้าตัว ได้สอดบัญชีของมาในซองนี้ด้วย
     กรมนราธิป ฯ ส่งบทละคอนพระลอตอนปลายมาให้ดู ยังมีผิด
ที่บอกไปให้แก้อยู่บ้าง แต่เห็นว่าเจ้ามาวังเวงไม่มีอะไรทำ จึงเก็บ
ทั้งท่อนต้นและท่อนกลางเติมมาอีก ๒ เล่ม รวมเป็น ๓ เล่ม จะได้
อ่านเล่นพอเพลิน ๆ
     ปีใหม่นี้ วันที่ ๑๑ มีนาคม กรมนรา ฯ จะเล่นพระลอตอนต้น
ให้ดูคืนหนึ่งแต่บอกจะกินเวลา ๙ ชั่วโมง เล่นสองทุ่ม ตีสิบเอ็ด
เลิก ถ้ารับสั่งให้ตัดถึงจะตัดลงมาเลิก ๘ ทุ่ม
     วันที่ ๑ เมษายน จะเล่นพงษาวดารตอนพระยาจักรีโรงฆ้องไป
ตีกัมภูชา แกว่าจะเล่นให้ตรงกันข้ามกับตอนพระยารามเดโช
ตอนนั้นร้องไห้มากันแล้ว ตอนนี้ให้หัวเราะยังรุ่งอีก คิดถึงเจ้าล่วง
หน้าเสียแต่ยังไม่ได้เห็นแล้ว แต่แกยังจะมีเก่งอีก เดี๋ยวนี้กำลังลงมือ
ซ้อมโขน จะเล่นตอนล้างพิธีน้ำทิพย์ เป็นพากย์รับพิณพาทย์
ไม่ใช่ละคร เรื่องนี้เห็นจะรอไว้เล่นต่อเจ้ากลับได้ เพราะแกยังต้อง
ทำไมตรีกับแม่เขียนให้สอนนาวช้อยเป็นทศกรรฐ์ เพราะแม่เขียน
จำท่าลิ้นจี่ทศกรรฐ์ ของทูลกระหม่อมได้ ดีกว่าขุนระบำมาก ตึงตัง
ทำนองเดียวกัน แต่ลิ้นจี่ท่าทางเป็นผู้ดีกว่า ขุนระบำก็ต่อจากยาย
ลำใยน้องลิ้นจี่นั่นเอง แต่ยายลำใยแกเป็นนางไม่ใคร่เอาใจใส่มาก
    ทราบว่าจะได้ออกเรือวันที่ ๑๘ จึงขออำนวยพรอีกครั้งหนึ่ง ให้
ไปเป็นสุขสบายดี อย่าเจ็บไข้จนกลับมา จะมีความระลึกถึงเจ้า
อยู่เสมอเป็นนิจ.

                     (พระบรมนามาภิธัย) จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัตถเลขาฉบับนี้ค่อยข้างยาวแต่ได้ทราบถึงเรื่องอาหารที่ทรงเสวย เรื่องที่สร้างตำหนัก และเรื่องของละครที่ทรงโปรด และความสนพระทัยในเรื่องต่าง ๆ หลายเรื่อง ซึ่งหากอ่านพิจารณาโดยถ้วยถี่จะได้ความรู้อย่างมาก และผมจะนำ พระราชหัตถเลขา ฯ นำมาเสนออีกในตอนต่อไป ราตรีสวัสครับ.
     

MUSEUM BENJAPON: พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

MUSEUM BENJAPON: พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี: " พระราชโทรเลขและพระราชหัตถเลขา รัชชการ ๕ ที่โปรดเกล้า ฯ ถึงพระราชชายา ณ เมื่อเสด็จเชียงใหม่ พ.ศ. ๒๔๕๑ (ร.ศ. ๑๒๗-๑๒๘) ค้นพบพระราชโท..."

พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

          พระราชโทรเลขและพระราชหัตถเลขา รัชชการ  ๕ ที่โปรดเกล้า ฯ ถึงพระราชชายา ณ เมื่อเสด็จเชียงใหม่ พ.ศ. ๒๔๕๑ (ร.ศ. ๑๒๗-๑๒๘) ค้นพบพระราชโทรเลข ๔๑ ฉะบับ พระราชหัตถเลขา ๑๗ ฉะบัย เลือกเอาบางฉะบับ นี้เป็นข้อความในหนังสือพระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี เจ้าแก้วนวรัฐ ฯ เรียบเรียง พิมพ์ในงานถวายพระเพลิง ปี พ.ศ.๒๔๗๗
          ซึ่งในพระราชหัตถเลขา และพระราชโทรเลข นี้ได้แสดงถึงความห่วงใยที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีต่อพระราชชายาฯ และพระญาติของพระราชชายาอย่างมาก และในพระราชหัตถเลขานี้เองที่บ่งบอกถึงน้ำพระทัยและความสนิทสนมที่ทรงพระราชทานต่อพระราชชายา ฯ ตลอดจนความรัก ความสนิทสนมที่พระราชชายาฯ ทรงมีต่อทุกพระองค์ในราชสำนักแห่งราชจักรีวงศ์ ซึ่งผมจะได้นำความตามในหนังสือมาเสนอกับท่านที่สนใจเป็นตอนๆ ไปดังนี้ครับ
ตอนที่ ๑ หน้าที่ ๒๘ หน้าที่ ๒๙

                           (สำเนาพระราชหัตถเลขา)
                                 วันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทร ศก ๑๒๗
ดารา
    นั่งนึกว่าป่านนี้คงจะไปถึงที่พักแล้ว    เพราะบ่าย ๕ โมงตรงได้
นึกจะส่งของไปทำบุญ แต่รุงรังนักก็จะพาไปลำบาก จะสั่งก็เผอิญมี
การชุนลมุน บัดนี้ได้       ให้กรมสมมติ ฯ      จัดไตรแพร ๙ ไตรส่ง
ขึ้นมา     ขอให้บังสกุลพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ ๓ ไตร    พระเจ้า
อินทวิชยานนท์ ๓ ไตร เจ้าทิพเกษร ๓ ไตร ขอให้นิมนต์พระราชา
คณะ พระครู และครูบาที่เป็นผู้ใหญ่ชักผ้าไตรนี้  อุทิศให้ท่านทั้ง ๓
ผู้ได้ มีความรักใคร่คุ้นเคยกันมา
     การที่จะไปครั้งนี้เป็นระยะทางไกลให้เป็นห่วง  ด้วยเป็นเวลาต่อ
ระดูกำลังจะเปลี่ยนใหม่ ถ้าเจ็บไข้ขอให้เร่งรักษาก่อน อย่าทอดทิ้ง
ไว้มากแล้วจึงรักษา กันเสียก่อนดีกว่ารักษาเมื่อเป็นมากแล้ว
      ขออำนวยพรซ้ำอีกให้เป็นสุขสะบายอย่าเจ็บไข้  ขอฝากความ
คิดถึงและความอาลัยที่กำลังผูกอยู่ในใจเวลานี้มาด้วย ถ้าจะมีความ
ปราถนาอันใด ฤาไปดีประการใค ขอให้บอกข่าวมาให้ทราบตาม
ที่จะบอกได้ด้วย.


                 (พระบรมนามาภิธัย) จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
      
               
                       (สำเนาพระราชหัตถเลขา)
                        วนที่ ๑๓ กุทภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก ๑๒๗
ดารา
    ด้วยความคิดถึง มีช่องที่ยังจะถึงกันได้ง่าย    จึงหาเหตุว่าจะทำ
อะไรดี นึกได้ว่าหีบหนังจรเข้ ซื้อมาเมื่อไปยุโรปคราวนี้ ซึ่งลืมเสีย
แล้วนั้นมีอยู่ เรียกมาดูเห็นงามดี น่าจะใช้ใส่ผ้าตั้งไปในเรือปิกนิค
ได้ แต่มันเป็นหรั่ง ๆ อยู่หน่อย       จะแก้ไขใช้ได้ฤาไม่ก็ตาม เป็น
ของเขานับถือกันว่าดีมีราคาและงามมาก จึงให้เอาตามขึ้นมาให้
    ค่ำวันนี้ได้เอาแผนที่มากะที่จะทำเรือน   เห็นว่าจะขยายได้มาก
ยกนางวาด และนางเหม มาอยู่เสียที่เรือนทำใหม่ในเกาะ เอาสาม
บ้านนั้นรวมเป็นบ้านเดียว เรือนจะทำให้ใหญ่กินที่สวนเดิมและสวน
นางวาดหมด     ส่วนนางเหมจะรอไว้ทำเป็นสวนผะสมกับที่เดิมได้
สวนใหญ่ขึ้นมาก เห็นจะเป็นอันสบายพอเพียงได้ ตัวอย่างจะให้ฝรั่ง
คิด แต่พระยาวรพงศ์ ฯ ได้รับแข็งแรงมากว่าจะทำให้แล้วทัน.


                            (พระบรมนามาภิธัย) จุฬาลงกรณ์ ป.ร.

   จากสำเนาพระราชหัตถเลขา ทั้ง ๒ ฉบับ แสดงถึงความผูกพันธ์ และความใกล้ชิดห่วงใยอย่างมากกับพระราชชายา ฯ และยังทรงพระราชทานสิ่งของ ให้ พระราชชายา ฯ และทรงทราบถึงความเป็นนักอนุรักษ์ของพระราชชายา ฯ แสดงออกมาในตอนนี้ เกี่ยวกับเรื่องหีบที่ทรงซื้อมาแต่ยุโรป แต่พระราชชายยา ฯ ทรงใช้ของใช้ที่เป็นแบบล้านนาเสมอ จึงทรงแน่ะนำให้แก้ไขใช้ถ้าโปรด แม้แต่เรื่องทำสวนที่พระราชชายา ฯ ทรงโปรด เมื่อพระราชทานตำนักใหม่ ก็ตรัสถึงสวนนีด้วย และการรวมเนื้อที่ให้กว้างขึ้นพอที่จะปลุกไม้ดอก ไม้ผล ที่พระราชชายา ฯ ทรงโปรด. เป็นต้น

MUSEUM BENJAPON: พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

MUSEUM BENJAPON: พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี: " ก่อนอื่นต้องกราบขอโทษด้วยน่ะครับที่หายไปหนึ่งวันเนื่องจากมีงานหลายๆอย่างเข้ามาแต่ผมก็จะพยายามนำเอา รายละเอียด ในหนังสือพระประวัต..."

พระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

            ก่อนอื่นต้องกราบขอโทษด้วยน่ะครับที่หายไปหนึ่งวันเนื่องจากมีงานหลายๆอย่างเข้ามาแต่ผมก็จะพยายามนำเอา รายละเอียด ในหนังสือพระประวัติ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี เรียบเรียงโดย เจ้าแก้วนวรัฐ ฯ ผู้ครองนครเชียงใหม่ พิมพ์ในงานถวายพระเพลิง ปีจอ พ.ศ. ๒๔๗๗ มาถ่ายทอดให้ท่านผู้สนใจได้อ่านและนำไปศึกษา ถึงการใช้ภาษา วิถีชีวิต ความเป็นอยู่ ความใกล้ชิดระหว่างราชจักรีวงศ์ และ สกุลเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่(ณ เชียงใหม่) ในช่วงระยะ ๑๐๐ ปีที่ผ่านมา ซึ่งหวังว่าจะเป็นประโ
ยชน์แก่ท่านที่สนใจ เพราะหนังสือพระประวัติ พระราช ชายาฯ เล่มนี้ ปัจจุบันค่อนข้างหายาก จึงได้พยายามจะนำเสนอ จนครบบริบูรณ์ตามความในแห่งหนังสือเล่มนี้ ซึ่งอาจจะยืดยาวแต่เต็มไปด้วยคุณค่าความสัมพันธ์ของแผ่นดินล้านนา และพระบรมราชจักรีวงศ์ ซึ่งในตอนนี้จะนำเสนอต่อจากตอนที่แล้ว ว่าด้วย พระราชโทรเลข พระโทรเลข โทรเลข ลายพระหัตถ์ หนังสือ ระวางประชวร และสิ้นพระชนม์ต่อจากตอนที่แล้วดัวนี้ครับ
หน้าที่ ๒๓ ถึงหน้าที่ ๒๖
                                                              โทรเลข  (ด่วน)
ที่๐๕๓๖                                                                       จากกรุงเทพ ฯ
                                                            วันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๖
ทูล เจ้าแก้วนวรัฐ ฯ เชียงใหม่
               ได้รับโทรเลขแจ้งเรื่องพระราชชายา ฯ เจ้าดารารัศมี สิ้น
พระชนม์นั้นแล้ว ด้วยความเศร้าสลดใจอย่างยิ่ง ได้แจ้งให้ผู้สำเร็จ
ราชการรพราชวังทราบแล้ว.
                                           (ลงนาม) พระยาพหลพลพยุหเสนา.

                                                              โทรเลข  (ด่วน)
ที่๐๕๒๕                                                                       จากกรุงเทพ ฯ
                                                            วันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๖
ทูล เจ้าแก้วนวรัฐ ฯ เชียงใหม่
                 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานเชิญน้ำสรงพระศพ
โกศ และเครื่องประกอบพระอิสสริยยศขึ้นมา พระศพนั้นขอให้หล่อ
น้ำแข็งไว้ พระยาราชโกษากับพนักงานจะถึงเชียงใหม่ วันที่ ๑๑
ธันวาคม ๑๔ นาฬิกา.
                                                   (ลงนาม) วรพงศ์.

ที่ ๕๗๔                                                                        จากกรุงเทพ ฯ
                                                           วันที่ ๓๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๗๖
ทูล เจ้าหลวงเชียงใหม่
           พระราชชายา ฯ ประชวรนั้น เมื่อข้าพเจ้าทราบในทางราชการ
จากมณฑล ได้ดำเนินการไปตามหน้าที่เสมอ แต่ส่วนตัวยังไม่ทราบ
พระอาการทุกวันจนกว่าจะหายประชวรได้ เจ้ามีประสงค์จะใช้ข้าเจ้า
ประการใดอีก ตั้งใจคอยรับใช้อยู่ด้วยความเคารพ.
                                                (ลงนาม) อุดมพงศ์

                                                       (ด่วน)
ที่๐๕๒๙                                                                       จากกรุงเทพ ฯ
                                                          วันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๖
ทูล เจ้าแก้วนวรัฐ ฯ พายัพ
                      ได้รับโทรเลขข่าวสิ้นพระชนม์พระราชชายาฯ แล้ว รู้สึกเสียใจ
เศร้าใจ และเสียดายเป็นที่สุด.
                                                (ลงนาม) โกมารกุล.

                                                        หนังสือ
                                                 คลองบ้านสมเด็จ
                                                          วันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๖
ทูล พ่อเจ้า ฯ
        ข้าพเจ้าได้ทราบข่าวสิ้นพระชนม์ของพระราชชายา ฯ มีความเศร้า
สลดใจและอาลัยเหลือที่จะชี้แจงด้วยตัวหนังสือให้พอกับความเป็นจริง
ในหัวใจได้แล้ว ความจงรักษภักดีซึ่งข้าเจ้าได้เคยมี ติดต่อ มากับ
ท่านตั้งแต่ต้นตลอดมาจนถึงบัดนี้ พ่อเจ้าคงย่อมทราบดี ใคร่จะขึ้น
มาทำบุญสนองพระเดชพระคุณท่าน ก็ไม่สามารถที่จะมาได้ จึงได้
ส่งเงิน ๒๐๐ บาทเพื่อทำบุญ อยากจะทำให้มาก ๆ ก็ฉะเพาะเป็น
ยามอัตตะคัด ทั้งตัวหรือก็นอนแบบอยู่ดังนี้ จำต้องทำแต่พอตามมี
ตามเกิด ครั้นจะรอทำเมื่อถวายพระเพลิง ก็ยังนานเกรงว่าจะตาย
เสียก่อน เพราะโรคของข้าเจ้ามันอาจดับจิตต์ลงไปเมื่อไรก็ได้ โดย
ไม่ทันรู้ตัว ด้วยการเป็นลมบ่อย ๆ และทั้งกำลังน้อยถอยลงทุกที
เชื่อว่าคงจะตายไปทางเดียวกับท่านในไม่ช้า จึงอยากจะทำเสียแต่
ในเมื่อยังมีชีวิตอยู่ ขอพ่อเจ้าได้ โปรดกรุณามีเทศน์และสดับปกรณ์
ที่พระศพท่าน แทนตัวข้าเจ้าให้สนองพระคุณของท่านที่ได้เคยทรง
เอื้อเฟื้อมาเป็นกาลนาน จะเป็นพระเดชพระคุณที่สุด ขอกราบมาที่
ฝ่าเท้าพ่อเจ้าด้วยความนับถือ และส่งความระลึกถึงแม่แสร์ด้วย.
                               จาก (มารดาพระยาโกมารกุลมนตรี)
ป.ล.
     จดหมายและธนบัติได้ฝากมากับคุญหญิงลี้ เพื่อถวายพ่อเจ้า. 

                                       (สำเนา)
ที่ ๑๕/๒๕๔๘                                                       กระทรวงวัง
กองพระราชพิธี                    วันที่ ๑๔ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๗๖
เรื่อง งานพระเมรุพระราชชายา
               รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัง เรียน มหาอำมาตย์ตรี พระยา
กัลยาณวัฒนวิศิษฎ์ ข้าหลวงตรวจการทั่วไป นครเชียงใหม่
               ในการพระราชทานเพลิงพระศพเจ้าดารารัศมี พระราชชายา
ที่พระเมรุวัดสวนดอก นครเชียงใหม่ พ.ศ.๒๔๗๗ คณะรัฐมนตรีได้
ปรึกษาเห็นชอบพร้อมกันว่า ให้ข้าพเจ้าเป็นรัฐมนตรีผู้แทนรัฐบาล
นำพวงดอกไม้ของรัฐบาลไปถวายสักการะพระศพ แล้วอยู่ช่วยงานนั้น
กับทั้งรัฐบาลจะได้สั่งจัดทหารบกกอง ๑ เข้ากระบวนแห่นำพระศพ
ไปสู่พระเมรุ จึงขอเรียนมาให้ทราบตามทางราชการ และขอได้
แจ้งความนี้ให้เจ้าผู้ครองนครทราบด้วย
               ผู้ที่จะไปกับข้าพเจ้า มี
                   (๑) ท่านผู้หญิงของข้าพเจ้า
                   (๒) หญิงคนใช้ของท่านผู้หญิง ๑ คน
                   (๓)ทนายของข้าพเจ้า ๑ คน
                ออกจากกรุงเทพ ฯ โดยรถไฟด่วนวันที่ ๑๘ เมษายน ซึ่งจะถึง
เชียงใหม่ในวันรุ่งขึ้น เสร็จการแล้วกลับ
                                                     ขอได้รับความเคารพ
                                         (ลงนาม) เจ้าพระยาวรพงศ์ ฯ
                                             รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัง
         ที่ผมนำเสนอไปนี้เป็นสวนหนึ่งที่เจ้าแก้วนวรัฐ ฯ เจ้าผู้คองนครเชียงใหม่ ได้เรียบเรียง ไว้ในหนังสือนั้น ถ้าหากได้อ่านอย่างถี่ถ้วน จะได้ทราบถึงการเก็บพระศพเพื่อรอพระโกศ และ บางส่วนของขบวนพระศพ และการใช้พาหนะในการเดินทางจากกรุงเทพฯถึงเชียงใหม่ในเวลานั้น รวมทั้งระยะเวลาเดินทางอีกด้วย ซึ่งถ้าหากได้อ่านก็จะได้ความรู้ ความเป็นไปของเชียงใหม่ในอดีตมากมายครับ ซึ่งตอนต่อไป จะเป็นตอนสำคัญที่แสดงความผูกพันธ์ระหว่างพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่มีต่อ พระราชชายาเจ้าดารารัศมี อย่างชัดเจนที่สุด ขอให้ท่านได้ติดตามในบทความตอนต่อไป ซึ่งเป็นพระราชโทรเลข และพระราชหัตถเลขา ที่ล้นเกล้ารัชกาลที่ ๕ ที่โปรด ฯ ถึงพระราชชายา ฯ เมื่อเสด็จเชียงใหม่ พ.ศ. ๒๔๔๑ ซึ่งเจ้าแก้วนวรัฐ ฯ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ได้นำบางฉบับมาลงในหนังสือพระประวัติเล่มนี้ ซึ่งจะเสนอในตอนต่อไปครับ.

เชิญชมนิทรรศการ ยอยศยิ่งฟ้า พระมหากรุณาแผ่ไพศาล

 วโรกาสพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชทรงเจริญพระชนม์พรรษาครบ ๗ รอบ

            ศูนย์การค้าเซ็นทรัลพลาซ่า เชียงใหม่แอร์พอร์ต

    นอร์ทเทิร์นวิลเลจ

             ขอเชิญชมนิทรรศการทัศนศิลป์ กลุ่มประยุกต์ศิลป์ ด้านประณีตศิลป์

                    ศิลปะการตัดฉลุกระดาษด้วยกรรไกร

                    ยอยศยิ่งฟ้า พระมหากรุณาแผ่ไพศาล

                     โดย นายเบญจพล  สิทธิประณีต.(ครูหมี)

วันจันทร์ที่ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๕๓ ถึง วันพุธที่ ๑๕ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๕๓ เวลา ๑๑.๐๐ถึง๒๑.๐๐น

 ณ.นอร์ทเทิร์นวิลเลจ ชั้น ๒

ศูนย์การค้าเซ็นทรัลพลาซ่า เชียงใหม่แอร์พอร์ต