พระราชกุศล เดือนอ้าย

 ในเดือนอ้ายมีการพระราชกุศลที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ไว้ดังนำมาเสนอนี้ หน้าที่ ๗๐

    การพระราชกุศลเลี้ยงขนมเบื้อง
 กำหนดเลี้ยงขนมเบื้องนี้ ว่าเมื่อพระอาทิตย์ออกสุด
ทางใต้ตกนิจเปนวันที่หยุด จะกลับขึ้นเหนือ อยู่ในองษา ๘ องษา ๙
ในราษีธนู เปนถึงกำหนดเลี้ยงขนมเบื้อง ไม่กำหนดว่าเปนกี่ค่ำ
วันใด การเลี้ยงขนมเบื้องนี้ ไม่ได้มีสวดมนต์ก่อนอย่างเช่นพระราช
พิธีอันใด กำหนดพระสงฆ์ตั้งแต่เจ้าพระ พระราชาคณะ ๘๐ รูป
ฉันในพระที่นั่งอัมรินทรวินิจฉัย ขนมเบื้องนั้นเกณฑ์พระบรมวงษา
นุวงษ์ฝ่ายใน ท้าวนาง เจ้าจอมมารดาเก่า เถ้าแก่ หนักงาน
คาดประรำตั้งเตาละเลงข้างท้องพระโรง การซึ่งกำหนดเลี้ยงขนม
เบื้องนี้นับเปนอย่างตรุศคราวหนึ่ง แลเฉภาะต้องที่กุ้งมีมันมาก
จึ่งเปนเวลาที่เลี้ยงขนมเบื้อง แต่การเลี้ยงขนมเบื้องในแผ่นดิน
ประจุบันนี้ ไม่ได้เสด็จออกมาหลายปีแล้ว ค่อนอยู่ข้างจะเปน
การมืด ๆ

     ในพระราชนิพนธ์คงมีเท่านี้ครับเลยยังไม่ทราบถึงความเชื่อหรือเกี่ยวข้องกับอะไรคงต้องค้นคว้าต่อไปครับ

พระราชพิธีเดือนอ้าย

 วันนี้ผมอัญเชิญพระราชนิพนธ์พระราชพิธีเดือนอ้ายมาต่อน่ะครับ
หน้าที่ ๖๗ ถึงหน้าที่ ๖๙

   แต่การพิธีที่ขึ้นไปทกอย่างไรต่อไป ก็ไม่ได้ตำราชัดเจน
เปนแต่ได้ทราบตามคำบอกเล่าว่ามีกระบวนแห่คล้ายเสด็จพระราช
ดำเนินพระกฐิน เชิญพระพุทธปฎิมากรลงเรือพระที่นั่งมาน่า แล้ว
มีเรือศรีโขมดยาสำหรับพระสงฆ์ตามมาภายหลัง เรือลำหนึ่งมี
พระราชาคณะรูป ๑ มีถานานั่งสองข้าง กลางตั้งเครื่อนมัสการ
แต่เวลาที่มาตามทางนั้นพระสงฆ์จะสวดคาถาอันใดก็ไม่ได้ความ
ได้ทูลถามพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระปวเรศวริยาลงกรณ์ ก็ไม่
ทรงทราบ ด้วยเวลานั้นยังมิได้ทรงเกี่ยวข้องในการพระราชพิธี
การทั้งปวงนั้ตกอยู่วัดพระเชตุพนทั้งสิ้น จะหาเค้ามูลอันใดที่ควร
จะใช้ในการพระราชพิธีนี้ก็ไม่เห็นมี บางทีจะเปนคาถาเก็บเล็ก
ประสมน้อย ทำขึ้นใหม่คล้ายคาถาสวดหล่อพระไชย ซึ่งกรม
สมเด็จพระปรมานุชิตทรงแจกให้สวดในรัชการที่ ๔ เปนถาคาที่มี
คำไชยะไชยะบ่อย ๆ เห็นว่าจะยกมาจากมหาไชย คาถาไล่น้ำนี้
ถ้าจะมีวิเศษ ก็คงจะเปนของทำใหม่คล้ายเช่นนั้น
    การซึ่งมีกระบวนเสด็จพระราชดำเนิน อย่างพิธีไล่เรือครั้ง
กรุงเก่านั้น ในปีเถาะตรีศกนี้ทราบว่ากรมพระราชวังบวรมหาศักดิ
พลเสพ เสด็จขึ้นไปแทนพระองค์ มีการะบวนเรือกันเรือตาม
เหมือนอย่างกระบวนกฐิน ไปตั้งกระบวนมาแต่เมืองนนทบุรี ลง
ไปจนถึงปากน้ำเหมือนกัน แต่เชื่อได้แน่ว่าไม่ทรงส้าวเปนแน่ การ
พระราชพิธีไล่เรือฤาไล่น้ำเก็บความได้เพียงเท่านี้
   ส่วนพิธีเดือนยี่ที่มีมาในกฎมณเฑียรบาล ซึ่งว่ายกขึ้นมา
เดือนอ้าย คือพิธีบุษยาภิเศกอย่างหนึ่ง พิธีเฉวียนพระโคกินเลี้ยง
อย่างหนึ่ง ทั้ง ๒ นี้พิธีก็ไม่ได้ทำที่กรุงเทพ ฯ เลย พิธีบุษยาภิเศก
นั้นถ้าจะเทียบชื่อกับพิธีกะติเกยาก็เปนชื่อพิธีสำหรับเดือนยี่ แต่ครั้ง
กรุงเก่าจะยกมาทำเดือนอ้ายฤาไม่ยกมาก็ยังว่าแน่ไม่ได้ ด้วย
พิธีกะติเกยาที่เปนชื่อพิธีเดือนสิบสองยังยกไปเดือนอ้ายได้ แต่
ถ้าพิธีนั้นยังคงอยู่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คงจะโปรด
ให้ทำเดือนยี่เปนแน่ ได้พบในจดหมายคำให้การขุนหลวงหาวัด
ว่าไว้ในเดือนยี่ เพราะฉนั้นจึงจะต้องยกพิธีบุษยาภิเศกไปว่าในเดือน
ยี่ แต่เฉวียนพระโคกินเลี้ยงนั้น คงจะยกมาทำในเดือนอ้ายแน่ การ
พระราชพิธีเฉวียนพระโคกินเลี้ยงนั้น มีในกฎมณเฑียรบาลว่านำ
พระโคอุศุภราชซึ่งแต่งตัวเขาบุทองประดับเนาวรัตน์ มีเครื่องประ
ดับกีบตาบหูสายสพายใช้ไหม ขึ้นยืนบนแท่นสูง ๒ ศอก มีเงินทอง
แก้วแหวนแลแพรพรรณต่าง ๆ กองอยู่ใต้ท้อง ตั้งพานทองรอง
หญ้า คนโททอง พระโคนั้นแปรหน้าไปทางทิศอุดร ตั้งกุณฑ์
คือกองเพลิงพิธี ตามหน้าพระโค มีบายศรีสมโภช พระราชครู
ประจำที่สี่มุม ทำพิธีบูชากุณฑ์ตลอดคืนยันรุ่ง พระราชกุมารป้อน
หญ้า ครั้นเวลารุ่งเช้ามีกระบวนแห่เสด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงถือ
ดอกบัวทอง พระอรรคมเหษีทรงถือดอกบัวเงิน แห่ประทักษิณ
พระโคอุศุภราชเก้ารอบแล้วมีสมโภชเลี้ยงลูกขุน พระราชพิธีนี้
ทำในพระราชวัง แต่เห็นจะเลิกมาเสียช้านานทีเดียว จนใน
คำให้การขุนหลวงหาวัดก็ไม่มีปรากฎ พิธีเฉวียนพระโคนี้ เปนพิธี
ใบโตเต็มที จึงไม่ตั้งอยู่ได้ช้านาน ซึ่งเห็นมาว่านี้เพราะในเดือน
อ้ายไม่มีพิธีอันใด มีแต่การพระราชกุศลประจำปี ฯ

        ในพระราชนิพนธ์ด้านบนนี้เป็นพระราชพิธีเดิมซึ่งไม่ได้ทำต่อมาถึงรัชการของพระองค์และไม่มีสืบมาจนทุกวันนี้ครับ.

การลอยพระประทีป ( พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในพระราชพิธีสิบสองเดือนป

 วันนี้ผมจะนำพระราชนิพนธ์ในเดือนสิบสองการลอยพระประทีปมานำเสนอต่อเลยน่ะครับ หน้าที่ ๓๒ ถึงหน้าที่ ๓๔ ดังนี้ครับ

   เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ปีรกาสัปต
ศก ๑๑๘๗ ปีจออัฐศก ๑๑๘๘ โปรดให้พระบรมวงษานุวงษ์ข้าราช
การทำกระทงใหญ่ถวาย เจ้าพระยาทิพากรวงษ์จดหมายไว้ว่า
"ครั้นมาถึงเดือนสิบสองขึ้นสิบสี่ค่ำ สิบห้าค่ำ แรมค่ำหนึ่ง พิธีจอง
เปรียงนั้นเดิมได้โปรดให้ขอแรงพระบรมวงษานุวงษ์ฝ่ายน่าฝ่ายใน
แลข้าราชการมีกำลังพาหนะมากทำกระทงใหญ่ ผู้ต้องเกณฑ์ต่อ
เปนถังบ้าง ทำเปนแพหยวกบ้าง กว้างแปดศอกบ้าง เก้าศอกบ้าง
กระทงสูงตลอดยอดสิบศอกสิบเอ็ดศอกทำประกวดประขันกันต่าง ๆ
ทำอย่งเขาพระสุเมรุทวีปทั้ง ๔ บ้าง แลทำเปนกระจาดชั้น ๆ บ้าง
วิจิตรไปด้วยเครืองสดคนทำก็นับร้อย คิดในการลงทุนทำกระทง
ทั้งค่าเลี้ยงคนเลี้ยงพระช่างเบ็ดเสร็จก็ถึงยี่สิบชั่งบ้าง ย่อมกว่ายี่สิบ
ชั่งบ้าง กระทงนั้นวันสิบสี่ค่ำเครื่องเขียว สิบห้าค่ำเครื่องขาว
แรมค่ำหนึ่งเครื่องแดง ดอกไม้สดก็เลือกหาตามสีกระทง แล
มีจักรกลไกต่างกันทุกกระทง มีมโหรีขับร้องอยู่ในกระทงนั้นก็
มีบ้าง เหลือที่จะพรรณาว่ากระทงท่านผู้นั้นทำอย่างนั้น ๆ คิดดู
การประกวดประขันจะเอาชนะกัน คงวิเศษต่าง ๆ กัน เรือมาดู
กระทงตั้งแต่บ่าย ๔ โมง เรือชักลากกระทงขึ้นไปเข้าที่แต่บ่าย ๕
โมง เรือเบียดเสียดสับสนกันหลีกไม่ใคร่จะไหวดูเปนอัศจรรย์ เรือ
ข้าราชการแลราษฎรมาดูเต็มไปทั้งแม่น้ำ ที่ต้องขอแรงทำกระทง
นั้น ในพระบรมวงษานุวงษ์ผู้ใหญ่ คือ กรมหมื่นสุนินทรรักษ์ ๑
กรมหมื่นรักษ์รณเรศ (คือหม่อมไกรสร) ๑ กรมหมื่นเดชอดิศร
(คือกรมสมเด็จพระเดชาดิศร) ๑ กรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์ (คือ
กรมพระพิพิธภูเบนทร์) ๑ ขุนนาง ท่านเจ้าพระยาอภัยภูธร ๑
ท่านพระยาพระคลัง (คือสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ๋) ๑ ท่าน
เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ (คือสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย) ๑ พระยา
พิไชยวารี (คือเจ้าพระยานิกรบดินทร์) ๑ พระยาราชมนตรี (ภู่) ๑
พระยาโชฎึกราชเศรษฐี (ทองจีน) ๑ รวม ๑๐ กระทง"

    คงยังมีต่ออีกครับจะนำเสนอต่อไป.
    

พระราชพิธีเดือนอ้าย

ในพระราชนิพนธ์พระราชพิธีเดือนอ้ายนี้ทรงไว้อย่างล่ะเอียดหน้าศึกษายิ่งถ้าหากได้ลองอ่านดูมีอะไรที่แฝงอยู่มากครับ วันนี้นำ หน้าที่ ๖๖ ถึงหน้าที่ ๖๗ มาให้อ่านเลยน่ะครับ

             บัดนี้จะยกแต่รายการพระราชพิธีไล่น้ำเมื่อปีเถาะตรีศกมาว่า
ไว้พอเปนตัวอย่าง ด้วยพิธีนี้คงจะไม่มีอีกต่อไปภายน่า การที่ทำนั้น
ว่าขึ้นไปตั้งประชุมกันนที่วัดท้ายเมืองแขวงเมือนนนทบุรี มีอาลักษณ์
ฤาราชบัณฑิตอ่านคำประกาศตั้งสัตยาธิฐานมัสการพระรัตนไตรย
แลเทพยดา และพระเจ้าแผ่นดินซึ่งนับเปนสมมุติเทพยดา แล้ว
อ้างความสัตย์ซึ่งได้มีความนับถือต่อเทพยดาทั้งสาม คือวิสุทธิ
เทพยดา อุปปาติกเทพยดา สมมติเทพยดา ขอให้น้ำลดถอยลง
ไปตามความประสงค์ ข้อใจความในคำประกาศมีอยู่เพียงเท่านี้
    แต่พระพุทธรูปซึ่งใช้ในการพระราชพิธีไล่น้ำนี้ ที่ปรากฎใน
คำประกาศ มีชื่อแต่พระไชย พระคันธารราษฎ์ หามีพระห้าม
สมุทไม่ แต่ได้ทราบจากพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระปวเรศวิริยา
ลงกรณ์ ว่าเมื่อเวลาปีเถาะตรีศกนั้นท่านพึ่งทรงผนวชได้ ๓ พรรษา
ทราบว่าเกิดมีข้อเถียงกันว่าด้วยเรื่องพระห้ามสมุทซึ่งจะเชิญไปไล่น้ำว่าจะเปนอย่างที่ยกพระหัตถ์เดียวฤาสองพระหัตถ์เปนห้ามสมุทแน่
ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงตัดสินไว้ว่ายก
สองพระหัตถ์ เปนเหตุให้พอสันนิฐานได้ว่าพระสำหรับไล่น้ำตาม
คำประกาศ ซึ่งอ้างถึงว่าพระคันธารราษฎ์ดูไม่เข้าเรื่องกันกับที่จะ
ให้น้ำน้อยนั้น ถ้าจะได้คงจะได้ใช้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จ
พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ด้วยเปนเวลาที่แรกสร้าง อยู่
ข้างจะโปรดปรานมาก การที่เอามาใช้ในการไล่น้ำ ก็คงจะถือว่า
พระพุทธปฎมากรอย่างนั้น เปนที่ทำให้น้ำฝนตกลงมาได้ ก็คงจะ
ทำให้แห้งได้ ด้วยในเวลานั้นตำหรับตำราอันใดก็สูญหาย เปน
แต่ทำไปตามอันโนมัติหาเหตุผลที่จะเกณฑ์ให้พระพุทธเจ้าทำพิธี
มีเค้าเงื่อนอันใดก็ยกหยิบเอามา พอเปนเหตุที่ตั้งแห่งความสวัสดิมงคล
ยิ่งใหญ่กว่าเทพยดา ครั้นตกมาแผ่นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระ
นั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จะไปเห็นเค้าเรื่องที่ทรมานชฎิล พระพุทธเจ้า
เสด็จอยู่ในที่มีน้ำถ่วมโดยรอบก็ไม่ถ่วมถึงพระองค์ เปนเค้ามูลดี
กว่าพระคันธารราษฎ์ จึงได้เปลี่ยนพระห้ามสมุท การซึ่งโจทย์
เถียงกันนั้นก็จะเปนด้วยไม่เคยใช้มา แต่พอรู้ได้ว่าคงใช้พระห้าม
สมุทเปนแน่

  ในพระราชนิพนธ์ตอนนี้กล่าวถึงพระที่ใช้ในพิธีว่าใช้พระพุทธรูปใดในสมัยก่อน ๆ ครับ


            

พระราชพิธีเดือนอ้าย

พระราชพิธีเดือนอ้ายมีความหน้าสนใจอย่างมากมีรายละเอียดที่เกี่ยวพันกับภูมิปัญญาและความเชื่อมาแต่สมัยโบราณดังพระราชนิพนธ์ตอนที่แล้วและตอนต่อ ๆไป ดังนี้
หน้าที่ ๖๔ ถึงหน้าที่ ๖๖
     ส่วนการพระราชพิธีไล่เรือนั้นเปนพิธีข้างจะให้น้ำลดเร็ว ๆ คือ
ถึงเดือนเดือนอ้ายแล้วน้ำยังมากไม่ลด เมล็ดเข้าในรวงแก่หล่นร่วงลง
เสียในน้ำ ถึงโดยว่าจะค้างอยู่ก็เปนเข้าเมล็ดหักลเอียดไป เพราะ
เกี่ยวไม่ได้ด้วยน้ำมาก จึงต้องกระวนกระวายขวนขวายที่จะให้น้ำ
ลด การพิธีนี้คงจะต้องทำในเดือนอ้าย จะเลื่อนไปเดือนยี่ก็เปน
เวลาเกินต้องการไป ตามในกฎมณเฑียรบาลกล่าวไว้ว่า พระเจ้า
แผ่นดิน แลพระอรรคมเหสี พระเจ้าลูกเธอ หลานเธอ แลพระ
สนม แต่งอย่างเต็มยศโบราณลงเรือพระที่นั่ง เจ้าพระยามหาเสนา
ตีฆ้อง มีจดหมายไว้ว่า ครั้นถึงท้ายบ้านรุนเสด็จออกยืนทรงพัชนี
ครั้นถึงประตูไชยทรงส้าว ดูอยู่จะทำธุระเหลือเกินมาก แต่
การที่ทำอย่างนี้ คงจะเปนพระเจ้าแผ่นดินองค์ใดองค์หนึ่ง ซึ่ง
มีพระอัธยาไศรและพระอาการที่ประพฤติว่องไวเช่นนั้นเปนปรกติ
พระองค์ เหมือนอย่างแผ่นดินพระเพทราชาที่ทรงถือพัชนีฝักมะขาม
เสมอ ๆ เสด็จออกในการชักพระบรมศพทรงโบกพัชนีสามครั้ง
ให้ทิ้งทาน ก็คงจะไม่เปนตำแหน่งสำหรับพระเจ้าแผ่นดินที่จะต้อง
ทางโบกพัชนีเช่นนั้นทั่วทุกพระองค์ เปนแต่เฉภาะพระอัธยาไศรย
ของพระเจ้าแผ่นดินองค์นั้นเปนเช่นนั้น ซึ่งจะเอามาเรียบเรียงหนัง
สือในครั้งอื่นคราวอื่น ว่าทรงโบกพัชนีฝักมะขามเช่นนั้นก็เปนการ
ไม่จริง แลเปนการไม่ควรด้วย เหมือนทรงส้าวนี้ก็คงจะเปนเฉภาะ
พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดพระองค์หนึ่งได้เคยทรงทำเช่นนั้นแล้วจด
หมายไว้ เหมือนอย่างพระเพทราชาโบกพัชนีฝักมะขาม ที่จะ
ว่าถ้าตั้งพระราชพิธีไล่เรือแล้วจะต้องทรงส้าวอี๋ ทรงส้าวอี๋ไปเสมอ
นั้นไม่ได้ แลพิธีไล่เรือนี้ก็เห็นได้ชัดว่าไม่เปนพิธีที่ทำเสมอ ใช่ว่า
แต่ไม่เสมอทุกปี ไม่เสมอทุกแผ่นดินด้วย เพราะฉนั้นจึงควรสันนิ
ฐานว่า ซึ่งอ้างว่าพระเจ้าแผ่นดินทรงเช่นนั้นเปนการเฉภาะพระองค์
ต้องเข้าใจว่าไม่เปนพิธีทำทุกปี ทำแต่ปีใดจะต้องการที่จะให้น้ำลด
    พิธีนี้ได้ทำที่กรุงเทพ ฯ ครั้งหนึ่งเมื่อปีเถาะ ตรีศก ๑๑๙๓ เปน
การที่รู่แน่ชัดว่าได้ทำ แต่เมื่อปีมเสงสัปตศก ๑๑๔๗  แผ่นดินพระ
บาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ จะได้ทำฤาไม่ได้ทำไม่มี
ผู้ใดเล่าให้ฟัง สังเกตได้แต่ในคำประกาศเทวดาซึ่งมีอยู่เปนสำนวน
ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า แต่ฉบับนั้นคงจะเปน
เขียนคัดลอกใหม่เมื่อปีเถาะตรีศก พอจะสังเกตสำนวนแลลาย
มือในสองรัชกาลได้ จึงควรเข้าใจว่าการพิธีนี้คงจะทำในปีมเสง
สัปตศก แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ครั้ง
หนึ่ง ในปีเถาะตรีศกแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
ครั้งหนึ่ง แต่ไม่ได้เรียกว่าพิธีไล่เรือ เรียกว่าพิธีไล่น้ำ ครั้นมาถึง
แผ่นดินปัตยุปันนี้ปีมแมตรีศก ๑๒๓๓ น้ำมากเกือบจะเท่ากับที่น้ำ
มากมาแต่ก่อนก็ไม่ได้ทำ เปนอันเลิกสูญกัน

   ในพระราชนิพนธ์ตอนนี้จะทรงชี้แจงรายละเอียดและการจัดให้มีพระราชพิธีนี้ ในเวลาใด และในรัชการใดและเพื่อการใดทำให้ท่านผู้อ่านได้ทราบอย่างชัดเจน ในครั้งต่อไปทรงแจงถึงพระราชพิธีอย่างละเอียดเชิญติดตามต่อไปครับ.

     

MUSEUM BENJAPON: พระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหา...

MUSEUM BENJAPON: พระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหา...: " นี้ก็เข้าเดือนอ้ายมาหลายวันแล้ววันนี้ก็ขึ้น ๗ ค่ำเดือนอ้ายแล้วผมยังนำเสนอพระราชพิธีเดือนสิบสองไม่จบเลยตั้งใจว่าจะนำเสนอจบเป็นเดือนๆไป..."

พระราชพิธีการลอยพระประทีป เดือนสิบสอง

  ตามที่ผมได้เรียนไปแล้วว่าการลอยพระประทีปนี้มีเนื้อหาที่ยาวจะค่อย ๆนำเสนอไปจนจบน่ะครับ
หน้าที่ ๓๑ ถึงหน้าที่ ๓๒
   บรรดาเรือที่ทอดทุ่นทั้งปวงมีปืนหลักทอง ปีนจ่ารงค์ มีโคม
เพ็ชร โคมสานประจำทุกลำเรือ แต่เจ้ากรมพระตำรวจนั้นแห่เสด็จ
ลงไปถึงท่าราชวรดิฐแล้วจึงได้ลงเรือไปขับทุ่นตามน่าที่ เวลาเสด็จ
ขึ้นเจ้ากรมพระตำรวจไม่ได้แห่เสด็จ ในเวลาเมื่อลอยพระประทีป
นั้นมีเรือคอยปักโคมกลีบบัว พายขึ้นล่องอยู่ทั้งข้างนอกข้างใน
ทุ่นสายในจนตลอดเวลาเสด็จขึ้น บนฝั่งข้างฝั่งตวันตกมีเจ้ากรม
ปลัดกรมไพร่หลวงประจำรักษาตรงน่าเรือบัลลังก์ ๕ กอง ข้างฝั่ง
ตวันออกบนชลา พระที่นั่งราชกิจวินิจฉัยมีพิณพาทย์ผู้หญิงสำรับ ๑
โขลนนั่งรายตามชลา เจ้าจอมอยู่งานประจำโมงยามแลเถ้าแก่
รับเสด็จบนพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย ทหารรักษาป้อม ๒ ป้อมแลราย
ทางตลอดเข้ามาจนในพระบรมมหาราชวัง เจ้ากรมปลัดกรมไพร่
หลวงตั้งกองอีก ๒ กอง คือข้างใต้ฉนวนกอง ๑ ท่าขุนนางกอง ๑
  กระทงหลวงซึ่งสำหรับทรงลอยที่มีมาแต่เดิมนั้น คือเรือรูป
สัตว์ต่าง  ๆ เรือศรี เรือไชย เรือโอ่ เรือคอน แลมีเรือหยวกติด
เทียน ๒ เล่มธูปดอก ๑ ห้าร้อย แต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระ
จอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ลดเรือหยวกลงเสีย เหลือสี่สิบห้าสิบลำ แล
เรือที่ลอยประทีปนั้นของหลวงชำรุดซุดโซมไป โปรดให้ขอแรง
พระบรมวงษานุวงษ์และข้าราชการทำขึ้นทุกกรม เรือหลวงที่ยัง
เหลืออยู่ เรือพระบรมวงษานุวงษ์ที่สิ้นพระชนม์ส่งมาเปนหลวง
ถวายทรงจุดก่อนตอนหนึ่ง แล้วจึงถวายเรือพระบรมวงศานุวงษ์ต่อไป
แต่เรือข้าราชการนั้นเปนเรือกระบวน เมื่อรับสั่งให้ปล่อยเมื่อใด
จึงจุดเทียนปล่อยมาตามกลางน้ำหว่างทุ่นชั้นในกับเรือบัลลังก์ เคย
ปล่อยอยู่เวลาจุดดอกไม้

       ส่วนนี้เป็นรายละเอียดที่ทรงไว้ในพระราชนิพนธ์ซึ่งจะเห็นได้ว่าในอดีตเราไม่ได้ทำกระทงเปนรูปดอกบัวแต่เป็นเรือ คล้ายๆในภาคเหนือมีการล่องสะเปา และมีเรือที่ทำจากหยวกด้วยเช่นกันยังคงต้องมีการศึกษาเชิงลึกต่อไปครับขอจบตอนนี้แล้วมาต่อใหม่น่ะครับ.

พระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

  นี้ก็เข้าเดือนอ้ายมาหลายวันแล้ววันนี้ก็ขึ้น ๗ ค่ำเดือนอ้ายแล้วผมยังนำเสนอพระราชพิธีเดือนสิบสองไม่จบเลยตั้งใจว่าจะนำเสนอจบเป็นเดือนๆไปแต่ก็ด้วยเนื้อหาในพระราชนิพนธ์ที่ละเอียด และยาวมากทำให้ไม่จบแต่ผมคงจะนำเสนอสลับกันไปเพื่อไม่ให้กระทบกับเดือนอื่นๆ จะกลายเป็นโดมิโน่ไป วันนี้เลยนำพระราชนิพนธ์พระราชพิธีเดือนอ้านมานำเสนอสลับไปก็ขออภัยด้วยครับ
หน้าที่ ๖๓ ถึงหน้าที่ ๖๔
               พระราชพิธีเดือนอ้าย
  การพระราชพิธีในเดือนอ้าย ตามที่มาในกฎมณเฑียร
บาลว่าไล่เรือ เถลิงพิธีตรียัมพวาย เช่นได้นับแลอธิบายในคำนำ
นั้นว่าเปนพิธีเปลี่ยนกันกับเดือนยี่ แต่การที่เปลี่ยนกันนั้นประสงค์
ว่าแต่ตรียัมพวายซึ่งยังเปนพิธียังคงทำอยู่ในกรุงเทพฯ แต่พิธีไล่
เรือซึ่งอยู่น่าพิธีตรียัมพวายนั้นคงยังเปนเดือนอ้ายอยู่ พิธีนี้เปนพิธี
ไล่น้ำตามคำที่กล่าวกันมา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ได้รับสั่งอยู่เนือง ๆ เปนต้นว่าการที่ยกโคมไชยในพิธีจองเปรียงนั้น
ถือกันว่าถ้าเสาโคมยังไม่ได้ลดแล้ว น้ำยังไม่ลด นัยหนึ่งว่าถ้า
ไม่ยกเสาโคมแล้วน้ำจะลด การที่ยกเสาโคมนั้นเปนเครื่องเหนี่ยว
รั้งให้น้ำอยู่เลี้ยงต้นเข้าให้แก่ทั่วถึงก่อน เปนพิธีอุปการะแก่การนา
อยู่ด้วย แลมีคำกล่าวว่าในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้า
อยู่หัวถ้าเวลายังไม่ได้ลดโคมไชย ถึงว่าจะหนาวเท่าหนาวอย่างไร
ที่จะสวมเสื้อเข้าเฝ้านั้นไม่ได้ กริ้วว่าแช่งให้น้ำลด รับสั้งให้ไปวิด
น้ำเข้านาท้องสนามหลวง แต่ข้อที่ว่าโคมไชยเปนทำนบเปิดน้ำนี้
ถึงพระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจ้าอยู่หัวรับสั่งว่าเขาว่าเขาว่าอยู่ ที่
ไม่เห็นลงในประกาศพระราชพิธีจองเปรียง จะเปนด้วยทรงเห็นช่าง
เถอะหนักฤาอย่างไร แต่นับว่าเปนพิธีที่กระวนกระวายขวนขวาย
จะให้น้ำอยู่เลี้ยงต้นเข้าให้นานหน่อยหนึ่ง

     ในพระราชนิพนธ์นี้ถ้าอ่านแล้วจะเห็นได้ว่าในพระราชพิธีนั้นมีความเกี่ยวพันธ์กับทั้งทางด้านการเกษตรด้วยซึ่งเป็นพระอัฉริยภาพของบุรพกษัตริย์ในอดีตและได้รู้ถึงลักษณะทางภูมิศาสตร์อีกด้วยอย่างเช่นท้องสนามหลวงในอดีตที่ยังคงปลูกข้าวในฤดูฝน หรือเรืองการแต่งกายเข้าเฝ้าในเวลานั้นอีกด้วยครับ ถ้าหากติดตามต่อไปคงได้ทราบอะไรอีกมากอย่าเพิ่งเบื่อเสียก่อนล่ะครับ.  

พระราชพิธีการลอยพระประทีป เดือนสิบสอง

  ในตอนนี้จะเป็นเรื่องเกี่ยวกับวิธีการและผู้มีหน้าที่รับผิดชอบในการลอยพระประทีปรวมทั้งการจัดเรือต่าง ๆ ที่เข้าในพระราชพิธี ดังนี้
หน้าที่ ๒๙ ถึงหน้าที่ ๓๑
                                                ที่หัวเรือบัลลังก์นอกม่านมี
เจ้าพนักงานลงประจำคือกรมวัง ๑ กรมทหารในจางวางเจ้ากรม
ปลัดกรมขุนหมื่น ๘ กรมพระแสงต้น ๑ กรมพระตำรวจนาย
เรือ ๑ รวมหัวเรือ ๑๒ ท้ายเรือบัลลังก์กรมวัง ๑ จางวาง
หัวหมื่นมหาดเล็ก ๖ กรมทหารในเจ้ากรมปลัดกรมขุนหมื่น ๘
กรมพระแสงต้น ๑ กรมตำรวจนายเรือ ๑ ภายหลังเติมราช
เอดเดอแกมป์คน ๑ บ้าง ๒คนบ้าง แลเติมทหารปืนแคตตลิง-
กัน ๑ ข้างหัวเรือบัลลังก์มีโขลนลงเรือสำปั้น มีโคมเพ็ชร
จอดประจำอยู่เสมอแนวที่เจ้าคุณนั่งลำ ๑ ข้างท้ายเรือบัลลังก์มี
เรือทหารในลำ ๑ เรือพันพรหมราชสำหรับปล่อยกระทงลำ ๑
การล้อมวงในลำน้ำทอดทุ่นเปนสามสาย สายในมีแพหยวกราย
เปนระยะ มีไต้ประจำทุกแพตลอดหน้าเรือบัลลังก์ เรือประจำทุ่น
สายในข้างเหนือน้ำ กรมกองตระเวนขวา ๑ กรมกองกลางขวา ๑
ประตูกรมพระกระลาโหม ๑เจ้ากรมตำรวจนอกขวา ๑ เจ้ากรม
พระตำรวจสนมขวา ๑ เรือกรมสรรพากรในสรรพกรนอก ๑ ใต้น้ำ 
หัวเรือบัลลังก์ทุ่นสายใน กรมกองตระเวนซ้าย ๑ เรือประตูกรม
มหาดไทย ๑ กรมกองกลางซ้าย ๑ เจ้ากรมพระตำรวจนอกซ้าย ๑
เจ้ากรมพระตำรวจสนมซ้าย ๑ เรือทุนกรมท่ากลาง ๑ ภายหลัง
นี้เติมเรือทหารทอดสมอสกัดเหนือน้ำท้ายนำขึ้นอีก ข้างเหนือน้ำ
กรมทหารน่า ๔ ลำ  ข้างใต้น้ำทหารน่า ๒ ลำ
      ทุ่นสายกลางเหนือน้ำ เรือทุ่นกรมอาสาจาม ๒ ลำ เรือทุ่น
กรมเรือกันขวา ๑ เรือสิงโตกรมอาสาใหญ่ขวา ๑ เรือสางกรม
ทวนทองขวา ๑ เรือเหรากรมอาสารองขวา ๑ เรือกิเลนกรม
เขนทองขวา ๑ เรือทุ่นสามพระคลังทอดเชือก ๑ ข้างใต้น้ำ
เรือกรมอาสาจาม ๒ ลำ เรือกรมเรือกันซ้าย ๑ เรือสิงโตกรม
อาสาใหญ่ซ้าย ๑ เรือสางกรมทวนทองซ้าย ๑ เรือเหรากรม
อาสารองซ้าย ๑ เรือกิเลนกรมเขนทองซ้าย ๑ เรือทุ่นสามพระ
คลังทอดเชือก ๑
     ที่ทุ่นกลางตรงน่าบัลลังก์ มีเรือดอกไม้เพลิง ๒ ลำ เรือ
พิณพาทย์เหนือน้ำ ๑ ลำ ท้ายน้ำ ๑ ลำ  เรือกลองแขกเหนือ
น้ำ ๑ ลำ ท้ายน้ำ ๑ ลำ มีเรือเจ้ากรมพระตำรวจในซ้าย ๑ ใหญ่
ซ้าย ๑ อยู่ใต้น้ำ เรือเจ้ากรมตำรวจในขวา ๑ ใหญ่ขวา ๑ อยู่เหนือ
น้ำ จับทุ่นสายกลางทั้งสิ้น มีเรือทหารปืนใหญ่เติมใหม่อยู่นอกทุ่น
สายกลางเหนือน้ำ ๑ ลำ ท้านน้ำ ๑ ลำ
   ทุ่นสานนอกเหนือน้ำ มีเรือกรมกองตระเวนขวา ๑ เรือ
ประตูกรมมหาดไทย ๑ เรือทุ่นกรมอาสาวิเศษขวา ๑ กรมทำลุ
ขวา ๑ กรมเกณฑ์หัดอย่างฝรั่งขวา ๑ กรมคู่ชักขวา ๑ ท้าย
น้ำกรมกองตระเวนซ้าย ๑ เรือประตูกรมพระกระลาโหม ๑ เรือกรม
อาสาวิเศษซ้าย ๑ กรมทำลุซ้าย ๑ กรมเกณฑ์หัดอย่างฝรั่ง
ซ้าย ๑ กรมคู่ชักซ้าย ๑

              ทั้งหมดเป็นรายละเอียดของเรือต่าง ๆมีสองคำที่ทับศัพท์ภาษาอังกฤษ ราชเอดเดอแกมป์ คือราชองครักษ์ และ ปืนแคตตลิงกัน คือปืนกล ครับ ยังคงมีต่อไปครับ.  

MUSEUM BENJAPON: พระราชพิธีการลอยพระประทีป เดือนสิบสอง

MUSEUM BENJAPON: พระราชพิธีการลอยพระประทีป เดือนสิบสอง: " ครับเรามาทราบถึงพระราชพิธีลอยพระประทีปในพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กันต่อเลยน่ะครับ หน้าที่ ๒๗ ถึงหน้าที่ ..."

พระราชพิธีการลอยพระประทีป เดือนสิบสอง

 ครับเรามาทราบถึงพระราชพิธีลอยพระประทีปในพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กันต่อเลยน่ะครับ
หน้าที่ ๒๗ ถึงหน้าที่ ๒๙

  การลอยพระประทีปเปนเวลาที่เสด็จออกนอกกำแพงพระราช
วัง แลกำแพงพระนครเวลากลางคืน จึงได้จัดการป้องกันรักษา
แขงแรง การที่จัดทั้งปวงนี้ก็เปนธรรมเนียมเดิม ในเวลาที่
บ้านเมืองไม่ปรกติเรียบร้อย แลจะให้เปนการครึกครื้นในแม่น้ำ
ถ้าจะว่าตามอย่างโบราณที่เปนการเสด็จพระราชดำเนินประพาศลำ
น้ำก็เปนการสมควรกันอยู่ ด้วยเรือที่ทอดทุ่นรักษาราชการนั้นก็
เปนเรือในกระบวนเสด็จพระราชดำเนินทั้งสิ้น แต่ถ้าจะเทียบกับ
การชั้นหลังในประจุบันนี้ ที่เสด็จไปวังเจ้านายในเวลากลางคืน ฤา
เสด็จลงทอดพระเนตรโคมในเวลาเฉลิมพระชนม์พรระษา การป้อง
กันรักษาน้อยกว่าลอยประทีปมากหลายเท่า ก็เปนไปตามเวลาที่
บ้านเมืองเปลี่ยนแปลงไป แต่การลอยประทีปนี้ยังคงอยู่ตามแบบ
เดิมเหมือนอย่างเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระกฐิน แล
เสด็จประพาศตามธรรมเนียมฉนั้น ที่แพลอยน่าท่าราชวรดิฐมีเรือ
บันลังก์สองลำจอดขนานกัน ในเรือบัลลังก์นั้นแต่เดิมลำในกั้นม่าน
เปนที่พระบรรธม,ที่สรง,ที่ลงพระบังคน ดูเหมือนว่าจะเปนที่ประทับ
อยู่นาน ๆ ตั้งแต่หัวค่ำไปจนดึก เครื่องที่สำหรับตั้งนั้นก็มีพระ
สุพรรณราช แลมีขันพระสุธารสอย่างเช่นเสวยพระกระยาหาร
การป้องกันรักษาห้ามเรือที่ไม่ไห้เดินในทุ่นตั้งแต่หัวค่ำไปจนดึก
เวลาเสด็จขึ้น ดูเหมือนว่าในครั้งใดครั้งหนึ่งพระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จ
ลงไปประทับอยู่ตั้งแต่หัวค่ำจนสิ้นเวลาลอยพระประทีป สรงเสวย
ในนั้น แต่ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้ารับสั่ง
ให้เลิกที่สรงที่พระบรรธม คงแต่เครื่องพระสุธารศซึ่งเจ้าพนัก
งานยังจัดอยู่ตามเคย ในเรือบัลลังก์ทั้งสองลำนั้นกั้นม่านสกัดทั้ง
หัวเรือท้ายเรือ ข้างหัวเรื่อท้ายเรือเปนข้างน่า ที่ตรงม่านสกัด
หัวเรือท้ายเรือมีม่านยืดออกไปในน้ำ ยังมิให้เจ้าพนักงานที่อยู่
หัวเรือท้ายเรือแลเห็นเข้ามาข้างใน ต่อมาเมื่อเวลาจะปล่อยเรือ
กระทงจึงชักม่าน ข้างเหนือมีม่านท่องสกัดเสมอแนวพนักข้าง
ในอีกชั้นหนึ่งเพราะใกล้ที่ประทับ ในระหว่างม่านนั้นเปนที่สำหรับ
ท้าวนางเถ้าแก่ประจำคอยรับเรือกระทง ข้างใต้เปนที่สำหรับเจ้า
คุณท้าวนางเถ้าแก่ฤาเจ้านายซึ่งไม่ต้องจุดกระทงเฝ้าในเรือบัลลังก์
ลำนอก เรือบัลลังก์ลำในเปนที่พนักงานนั่งนอกพนัก ในพนัก
เปนที่เจ้าจอมอยู่งาน ส่วนในเรือบัลลังก์ลำนอกนั้นทอด
พระยี่ภู่ตั้งพระแสงเปนที่ประทับ มีเจ้าจอมอยู่งานเฝ้าอยู่ในนั้น
เฉภาะที่เชิญเครื่อง กับพระเจ้าลูกเธอที่ตามเสด็จ ชานเรือบันลังก์
ลำนอกตรงช่องพนักทอดที่ประทับเปนที่ทรงจุดกระทง ต่อนั้นไป
เปนที่เจ้านายแลเจ้าจอมจุดกระทง

  คงยังมีรายละเอียดอีกมากจะนำมาเสนอต่อไปน่ะครับ

พระราชพิธีการลอยพระประทีป เดือนสิบสอง

การลอยพระประทีปในพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตอนต่อมามีดังนี้
หน้าที่ ๒๗ ถึง หน้าที่ ๒๙

      การเก่ายกไว้ จะขอว่าแต่ที่กรุงเทพ ฯ นี้ การลอยประทีป
ในเดือน ๑๒ เปนการใหญ่กว่าลอยประทีปในเดือน ๑๑ ด้วยอากาศ
ปราศจากฝน แลการพระราชกุศลก็เปนการกลางวันมากกว่า
กลางคืน นับว่าเปนเวลาว่างกว่าเดือน ๑๑ ที่ในพระบรมมหา
ราชวังน่าวัดพระศรีรัตรสาศดาราม มีดอกไม้พุมบูชา ๑๐ พุ่ม
แต่ไม่ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงจุด ชาวที่นำเทียนชนวนมา
ถวายทรงจุดในเวลาทรงธรรมกลางคืน แต่ส่วนซึ่งบูชาหอพระใน
พระบรมมหาราชวัง ปักพุ่มดอกไม่ย่อม ๆ ที่ชลาที่ทรงบาตรข้าง
พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เสด็จพระราชดำเนินทรงจุดดอกไม้ก่อน
ที่จะออกทรงธรรม มีแตรสังข์พิณพาทย์ผู้หญิงประโคมด้วย

   วันนี้ขออนุญาตินำเสนอสั้น ๆ เพราะ ง่วงนอนมากเลยครับ เพราะมีนิทรรศการที่หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ ต้องทำหลายหน้าที่ และนอนน้อยด้วยกังวล ก็ขออนุญาติน่ะครับ

MUSEUM BENJAPON: การลอยพระประทีป ( พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุล...

MUSEUM BENJAPON: การลอยพระประทีป ( พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุล...: " ที่จริงวันนี้ก็ล่วงเลยวันลอยกระทงมาหลายวันแล้วแต่ความรู้เกี่ยวกับพระราชพิธีลอยพระประทีปนำไปใช้ประโยชน์อีกมากมายจึงอัญเชิญพระราชนิพนธ์เรื..."

MUSEUM BENJAPON: การลอยพระประทีป ( พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุล...

MUSEUM BENJAPON: การลอยพระประทีป ( พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุล...: " ที่จริงวันนี้ก็ล่วงเลยวันลอยกระทงมาหลายวันแล้วแต่ความรู้เกี่ยวกับพระราชพิธีลอยพระประทีปนำไปใช้ประโยชน์อีกมากมายจึงอัญเชิญพระราชนิพนธ์เรื..."

การลอยพระประทีป ( พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในพระราชพิธีสิบสองเดือนป

    ที่จริงวันนี้ก็ล่วงเลยวันลอยกระทงมาหลายวันแล้วแต่ความรู้เกี่ยวกับพระราชพิธีลอยพระประทีปนำไปใช้ประโยชน์อีกมากมายจึงอัญเชิญพระราชนิพนธ์เรื่องนี้มาให้ท่านผู้สนใจได้ทราบ ซึ่งข้อนข้างยาวคงจะมีหลาย ๆ ตอนอยู่ ขอเชิญท่านผู้สนใจติดตามดังนี้ครับ
หน้าที่ ๒๕ ถึงหน้าที่ ๒๗

                            การลอยพระประทีป
  การลอยพระประทีปลอยกระทงนี้ เปนนักขัตฤกษ์ที่รื่นเริง
ทั่วไปของชนทั้งปวงทั่วกัน ไม่เฉภาะแต่การหลวง แต่จะนับว่าเปน
พระราชพิธีอย่างใดก็ไม่ได้ ด้วยไม่ได้มีพิธีสงฆ์พิธีพราหมณ์อัน
ใดเกี่ยวข้องเนื่องในการลอยพระประทีปนั้น เว้นไว้แต่จะเข้าใจว่า
ตรงกับคำที่ว่าลอยโคมลงน้ำเช่นกล่าวมาแล้ว แต่ควรนับว่าเปน
ราชประเพณี ซึ่งมีมาในแผ่นดินสยามแต่โบราณ ตั้งแต่พระ
นครยังอยู่ฝ่ายเหนือ เมื่อตรวจดูในกฎมณเฑียรบาลซึ่งได้ยกมา
อ้างในเบื้องต้น ต่อความที่ว่าพิธีจองเปรียงลดชุดลอยโคมลงน้ำ
ไป มีความต่อไปว่า " ตั้งระทาดอกไม้ ในพระเมรุ ๔ ระทา หน้ง
๒ โรง" การเรื่องนี้ก็คงจะตรงกันกับที่มีดอกไม้เพลิงที่วัดพระศรี
รัตนสาศดาราม แลที่ชลาทรงบาตรบูชาหอพระในพระบรมมหา
ราชวัง ต่อนั้นไปก็ว่าด้วยการลอยประทีป การลอยประทีปที่ว่า
ในกฎหมายนี้มีเนื้อความเค้าเรื่องนพมาศ ซึ่งว่าท้าวศรีจุฬา
ลักษณ์ซึ่งเปนท้าวพระสนมเอก แต่ครั้งพระเจ้าอรุณมหาราชคือ
พระร่วง ซ฿งพระเจ้าแผ่นดินสยามตั้งแต่กรุงตั้งอยู่ ณ เมืองศุโข
ไทย ได้กล่าวไว้ว่าในเวลาฤดูเดือนสิบสอง เปนเวลาเสด็จลง
ประพาศในลำน้ำตามพระราชพิธีในเวลากลางคืน พระอรรคมเหษี
แลพระสนมฝ่ายใน ตามเสด็จในเรือพระที่นั่งทอดพระเนตรการ
นักขัตฤกษ์ ซึ่งราษฎรเล่นในเม่น้ำตามกำหนดปี เมื่อนาง
นพมาศได้เข้ามารับราชการ จึงได้คิดอ่านทำกระทงถวายพระเจ้า
แผ่นดิน เปนรูปดอกบัวแลรูปต่าง ๆ ให้ทรงลอยตามสายน้ำไหล
แลคิดคำขับร้องขึ้นถวายพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชดำริห์จัดเรือ
พระที่นั่ง เทียบขนานกันให้ใหญ่กว้าง สำหรับพระสนมฝ่านใน
จะได้ตามเสด็จประพาศได้มาก ๆ ขึ้นกว่าแต่ก่อน และพระสนมที่
ตามเสด็จประพาศในการพระราชพิธีนั้น ย่อมตกแต่งประดับประดา
กายเปนอันมาก เมื่อพระสนมทั้งปวงได้ตามเสด็จด้วยกันโดยมาก
ดังนั้น พระเจ้าแผ่นดินก็ต้องพระราชทานเครื่องวัตถาอาภรณ์ต่าง ๆ
ทั่วไปเปนที่ชื่นชมยินดีทั่วกัน มีข้อความพิศดารยืดยาว เนื้อ
ความก็คล้ายคลึงกันกับจดหมายถ้อยคำขุนหลวงหาวัด ซึ่งได้
กล่าวว่าพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่า ฤาเปนพระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐนั้น
เอง เสด็จลงเรือพระที่นั่ง ทรงพระภูษาขาว เครื่องราชอาภรณ์
ล้วนแต่ทำด้วยเงิน แล้วล่องลงไปตามลำน้ำ มีจุดดอกไม้เพลิงที่
น่าพระอารามต่าง ๆ ข้อความยืดยาวอีกแต่ไม่รับประกันว่าฉบับที่ดี
พิมพ์ไว้นั้นเปนความจริงทั้งสิ้น เพราะข้าพเจ้าได้อ่านฉบับเดิมนั้น
ช้านานมาแล้ว จะถูกต้องหันฤาไม่ถูกต้องไม่ได่ตรวจตราลเอียด
แต่ข้อความก็ลงเปนรอยเดียวกันกับที่มีอยู่ในกฎมณเฑียรบาลได้
ความว่า ในฤดูเดือนสิบสองเปนเวลาที่น้ำในแม่น้ำใสสอาดแล
มากเต็มฝั่ง ทั้งเปนเวลาที่สิ้นฤดูฝน ในกลางเดือนนั้นพระจันทร์
ก็มีแสงสว่างผ่องใส เปนสมัยที่สมครวรจะรื่นเริงในลำน้ำในเวลา
กลางคืน พระเจ้าแผ่นดินจึงได้เสด็จลงประพาศตามลำน้ำพร้อม
ด้วยพระราชบริพารฝ่ายใน เปนประเพณีมีมาแต่กรุงศุโขไทยฝ่าย
เหนือโน้นแล้ว

         ครับจากในพระราชนิพนธ์นี้ยังคงมีต่ออีกถึงหน้าที่ ๔๒ ซึ่งผมจะอัญเชิญมาเปนตอน ๆไป น่ะครับ.

พระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

   ในวันที่ ๕ ธันวาคม ที่ผ่านมาเป็นวันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช ซึ่งทรงเป็นพระนันดาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมหลวงสงขลานครินทรและสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ทรงพระราชสมภพ เมื่อวันที่ ๕ ธันวาคม ๒๔๗๐ ณ.รัฐแมสสะชูเสตล์ส์ ประเทศสหรัฐอเมริกา เป็นเวลา ๘๓ ปีล่วงมาแล้ว ทรงเฉลิมพระเกียรติยศอย่างเป็นทางการเป็นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในพระราชพิธีบรมราชาภิเศกวันที่ ๕ พฤษภาคม ๒๔๙๓ ทรงเสด็จพระทับเหนือพระที่นั่งภัทรบิฐ ณ พระที่นั่งไพศาลทักษิณฝ่ายตะวันตก พระราชครูวามเทพมุนี กล่าวพระเวทสรรเสริญเบิกศิวาลัยไกรลาส เชิญพระสุพรรณบัฎ เครื่องราชกกุธภัณฑ์ เครื่องขัติยราชวราภรณ์ เครื่องขัติยราชูปโภค และพระแสงราชศัสตราวุธ ขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย แล้วกราบบังคมทูลพระกรุณาถวายพระพรชัยมงคลเป็นภาษามคธ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระปฐมบรมราชโองการสุรสิงหนาประถมธรรมิกราชวาจาพระราชทานอารักขาแก่ประชาชนเป็นภาษาไทยว่า "เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม" 
     ซึ่งตั้งแต่เวลานั้นจนถึงวันนี้ทรงพระราชกรณียกิจอันมากมายนานับประการเพื่อประโยชน์สุขของมหาชนชาวสยามซึ่งเป็นพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้ที่ทรงพระราชทานแก่พระสกนิกรชาวไทยและผู้ที่อยู่ใต้พระบรมโพธิสมภารตลอดมา ขอทรงพระเจริญ ยิ่งยืนนาน

    ก่อนอื่นต้องขอสูมาท่านที่ติดตามด้วยครับเนื่องจากเครื่องผมเป็นโน๊ตบุ๊ค ทำให้มีข้อจำกัด ทำให้เกิดอาการป่วยต้องส่งเข้าโรงซ่อมเสียหลายวัน ก็เลยไม่สามารถนำเสนออย่างต่อเนื่องตอนนี้ซ่อมสุขภาพแล้วหวังว่าคงจะไม่ป่วยอีกในเร็ววันก็จะนำเสนอเรื่องราว ต่อเนื่องไปครับ

   นี้ก็ใกล้วันคล้ายวันสิ้นคล้ายวันพระชนม์ พระราชชายา เจ้าดารารัศมี ในวันที่ ๙ ธันวาคม นี้ ซึ่งจะมีงานที่พระตำหนัก ดาราภิรมณ์ ทุกปี หลายปีก่อนผมได้รับการ์ดเชิญ หรือหนังสือเชิญร่วมงานเสมอ แต่ปีนี้หายเงียบสงสัยไม่มีเกียรติพอที่เขาจะเชิญ เลยไม่รู้ว่าทางพระตำหนัก ฯ จะจัดอะไรอย่างไร จะได้ไปร่วมงานถูก สงสัยกลายเป็นคนตกหล่นเสียแล้ว ใครที่อ่านบทความผมทราบรายละเอียด ช่วยกรุณาแจ้งให้ผมทราบที ที่ ๐๘๙ ๕๕๕ ๐๐๘๙ ครับ เพราะถึงเขาไม่เชิญมา แต่อย่างใดก็จะไปถวายสักการะ เพื่อระลึกถึงพระองค์ท่าน ที่มีคุณูปการณ์ต่อแผ่นดินล้านนา ครับ 

  เอาล่ะครับบ่นเป็นตาแก่เสียหลายบรรทัดมาต่อในพระราชนิพนธ์เรื่อพระราชพิธีสิบสองเดือนดีกว่าน่ะครับ
หน้าที่ ๒๓ ถึงหน้าที่ ๒๔

  คำตักเตือนในการฉลองไตรนี้ เมื่อวันขึ้น ๑๓ ค่ำพระสงฆ์
ที่สวดมนต์ถึง ๕๐๐ เศษฤา ๖๐๐ รูป เทียนซึ่งถวายพระสงฆ์ใน
เวลาสวดมนต์นั้นมาก มหาดเล็กควรจะต้องคอยรับ แลเวลา
ที่พระเจ้าลูกเธอจะไปถวายควรต้องคอยยกตาม อย่าให้ต้องรั้งรอ
กับเนิ่นช้า
  อนึ่งจะต้องเตือนอย่างจืด ๆ อีกอย่างหนึ่งว่า ถ้าเวลาพระ
สงฆ์ฉันแล้วจำจะต้องยถา จำจะต้องทรงพระเต้าษิโณทก ไม่
มีเหตุการอันใดที่จะยกเว้นพระเต้าษิโณทกได้เลยในเวลาพระสงฆ์
ฉันแล้ว ซึ่งมหาดเล็กบางคนทำอึก ๆ อัก ๆ ไม่แน่ใจว่าจะทรง
ฤาไม่ทรง ฤาทอดธุระเสียว่าไม่ทรงนั้นเปนการเซอะแท้ ไม่มีข้อ
ทุ่มเถียงอย่างไรเลย
   อนึ่งในเวลาเมื่อสวดมนต์จบแลเวลาเลี้ยงพระแล้ว มีเสด็จ
ออกขุนนางข้าราชการเฝ้าทูลใบบอกแลข้อราชการต่าง ๆ ได้เหมือน
ออกขุนนางตามเคย
   อนึ่งในเวลาค่ำที่ทรงธรรมนั้น พอเสด็จออกมหาดเล็กก็ต้อง
นำเทียนชนวนเข้าไปตั้ง ทรงจุดเรื่องบูชาเทวดาแล้วต้องคอยรับ
เทียนที่บูชาพระมหาเสวตฉัตร ซึ่งจะปล่อยให้ทรงจุดทรงวางใน
ตะบะอย่างเช่นมหาดเล็กเคยทำมาบ่อย ๆ นั้นไม่ถูก เมื่อรับเทียน
นั้นไปแล้วเคยไปติดที่บัวหลังพระมหาเสวตรฉัตร ซึ่งไม่เห็นมหาด
เล็กไปติดมาช้านานแล้ว จำไม่มีใครรู้ฤาประการใดสงไสยอยู่ เมื่อ
ทรงจุดเทียนเทวดาแล้วทรงจุดเทียนดูหนังสือ ไม่ต้องรอคอยจน
ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแล้วจึงยกไปให้เปนการช้ายืดยาว พอ
ทรงจุดแล้วก็ยกไป ถ้าธรรมมาศน์กว้างตั้งบนธรรมมาศน์ทั้งเชิง ถ้า
ธรรมมาศน์แคบมีจงกล ถอนเทียนออกปักที่จงกล ถ้าธรรมมาศน์
แคบมีม้าตั้งข้าง ๆ ให้ตั้งบนม้า การที่ถอนเทียนออกติดกับกง
ธรรมมาศน์นี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรด ได้
กริ้วมาหลายครั้งแล้ว แต่เดี๋ยวนี้ก็มีราย ๆ อยู่บ้างไม่สู้หนานัก
ขอให้เข้าใจว่าไม่โปรดเหมือนกัน ฯ

    ในพระราชนิพนธ์ตอนนี้เราจะได้ทราบถึงรายละเอียดพระราชพิธี แลการปฏิบัติของเจ้าพนักงานซึ่งยังมีข้อบกพร่องและพระองค์ทรงตักเตือน และทรงพระราชทานความคิดเห็นของความไม่เหมาะสมต่าง ๆ ด้วยความพระราชสนพระทัย ให้พิธีกรรมถูกต้องตามพระราชพิธี อย่างละเอียดถี่ถ้วย.

การพระราชกุศลฉลองไตรปี เดือนสิบสอง

    ต้องขอโทษที่ผมไม่ได้ลงต่อเนื่องเพราะไปธุระกับคุณแม่ที่กรุงเทพฯ และพาท่านไปเยี่ยมเยียนญาติวันนี้กลับมาแล้วครับจึงขอโอกาสอัญเชิญพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในเรื่องพระราชพิธีสิบสองเดือน ดังนี้
หน้าที่ ๒๑ ถึงหน้าที่ ๒๓
                                                              ทั้งในกรุงหัวเมือง
ยกเสียแต่หัวเมืองไกล ถ้าการสวดมนต์ฉลองไตรนี้ทำที่หมู่พระ
ที่นั่งจักรพรรดิพิมาน พระสงฆ์ไทยสวดมนต์ที่พระที่นั่งอมรินทร
วินิจฉัยทั้งสิ้น พระสงฆ์รามัญสวดมนต์ที่พระที่นั่งดุสิตดาภิรมย์ ถ้า
ทำข้างพระที่นั่งฝ่ายบูรพทิศ พระสงฆ์ไทยคณะมหานิกายสวดมนต์
ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม คณะธรรมยุติกนิกายสวดมนต์ที่พระที่นั่ง
ประพาศพิพิธภัณฑ์ ซึ่งเปนที่ตั้งพระที่นั่งศิวาไลยมหาปราสาทใน
ประจุบันนี้ แต่ครั้นเมื่อภายหลังรื้อพระที่นั่งประพาศพิพิธภัณฑ์ทำ
ใหม่ ก็ยกมาสวดมนต์รวมกันในพระที่นั่งอนันตสมาคมทั้ง ๒ คณะ
แต่คณะรามัญนั้นคงสวดอยู่ที่พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ การสวดมนต์
มีแต่วันขึ้น ๑๓ ค่ำวันเดียว ต่อนั้นไปแบ่งพระสงฆ์ออกเปนสาม
ส่วน มาฉันในท้องพระโรงวันละส่วน เข้าบิณฑบาตในพระบรม
มหาราชวังวันละ ๒ ส่วน เปลี่ยนกันไปตลอดทั้ง  ๓ วัน คือใน
วันขึ้น ๑๔ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำ วันแรมค่ำ ๑ การทรงบาตรในพระบรม
มหาราชวังจัดอย่างนักขัตฤหษ์ คือมีผ้าลาดตามทางที่พระสงฆ์
เดิน และมีเครื่อนมัสการพานทองน้อยเครื่องห้าตั้งที่ทรงบาตร
มีของปากบาตรทวีขึ้นกว่าแต่ก่อน เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าจอมข้างในแต่งตัวตักบาตรฉลองไตร
นี้ ห่มผ้าห่มนอนตาดแลเยียรบับแพรเขียนทองฤาแต่งตัวต่างๆ
ไปอิกก็มีเปนคราว ๆ แต่ไม่เปนการเสมอไป ในวันขึ้น ๑๔
ค่ำ ๑๕ ค่ำแรมค่ำ ๑ เวลากลางคืนมีทรงธรรม พระราชคณะผู้
ใหญ่ถวายเทศนากฐินทาน อนุโมทนาการพระราชกุศลที่ได้เสด็จ
ไปพระราชทานพระกฐินกัณฑ์ ๑ จีวรทาน อนุโมทนาพระราชกุศล
ที่ได้พระราชชทานไตรปีแก่พระภิกษุสงฆ์ทั้งปวงกัณฑ์ ๑ ปฎิสังขรณ
ทานอนุโมทนาที่ได้ทรงปฎิสังขรณ์พระอารามทั้งปวงกัณฑ์ ๑
เครื่องกัณฑ์เทศทั้ง ๓ กัณฑ์ นับในจำนวนเทศนา ๓๐ กัณฑ์ซึ่ง
เปนจำนวนการพระราชกุศลประจำปี คือมีเครื่องกัณฑ์คล้าย ๆ
บริขารพระกฐิน คือมีตะบะยาเปนต้น มีเงินติดเทียน ๑๐ ตำลึง
แลขนมต่าง ๆ ที่เกณฑ์พระบรมวงษานุวงษ์ฝ่ายในเปนเจ้าของกัณฑ์
          การฉลองไตรนี้ ในรัชกาลก่อน ๆ ก็สวดมนต์เลี้ยงพระแล
เทศนาที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยตลอดมา ครั้นแผ่นดินพระบาท
สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้ย้ายสวดมนต์เลี้ยงพระไป
พระที่นั่งฝ่ายบูรพทิศ แต่ยังคงมาทรงธรรมที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจ
ฉัย เพราะเปนทางที่จะได้เสด็จลงทรงลอยพระประทีปในเวลาเมื่อ
ทรงธรรมแล้ว ในประจุบันนั้ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าพระที่นั่งอนันต
สมาคมเปนที่กว้างขวาง ใหญ่กว่าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย จึง
โปรดให้การฉลองไตรทั้งปวงคงอยู่เหมือนแผ่นดินพระบาทสม-
เด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

            ในพระราชนิพนธ์ตอนนี้ ทรงพระราชทานรายละเอียดในการจักการพระราชกุศลฉลองไตรปีนี้อย่างละเอียดทั้งวัน เวลา และสถานที่ ของพระราชทาน และแม้กระทั่งการแต่งกายของเจ้าจอมทั้งในรัชการก่อนถึงรัชการของพระองค์ท่าน ถ้าหากท่านผู้สนใจอ่านอย่างละเอียดจะได้ประโยชน์อีกมากมายและที่ทรงกล่าวถึงพระที่นั่งอนันตสมาคมนั้นเป็นที่นั่งองค์เดิมในพระบรมมหาราชวังตามที่เคยนำเสนอไปแล้วครับ ครั้งต่อไปจะเปนความที่ละเอียดยิ่งกว่าเดิมโปรดติดตามน่ะครับ.